Η διαχείριση κινδύνων (Risk Management) στο Δημόσιο και στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) δεν αποτελεί πλέον απλώς διοικητική τεχνική, είναι βασική προϋπόθεση χρηστής διακυβέρνησης, προστασίας των δημόσιων πόρων και εμπιστοσύνης των πολιτών.
Η ουσιαστική πρόκληση, ωστόσο, πέρα από την οριοθέτηση, την καταγραφή, την αξιολόγηση και την επιλογή πολιτικών αντιμετώπισης κινδύνων, βρίσκεται στην ενσωμάτωσή τους στην καθημερινή λήψη αποφάσεων, με ιδιαίτερη έμφαση στους δημοσιονομικούς κινδύνους, στην απάτη και στη διαφθορά.
Από το μητρώο κινδύνων στη λειτουργική διακυβέρνηση
Ο Ν. 4795/2021, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει, ιδίως με τον Ν. 5013/2023 και τις νεότερες νομοθετικές παρεμβάσεις, διαμορφώνει το θεσμικό πλαίσιο για την οργάνωση των Συστημάτων Εσωτερικού Ελέγχου και τη διαχείριση κινδύνων στον δημόσιο τομέα και στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Όμως ένα μητρώο κινδύνων που ενημερώνεται μόνο για λόγους συμμόρφωσης δεν αρκεί. Χρειάζεται σαφής προσδιορισμός κάθε κινδύνου, σύνδεση με στόχους και προϋπολογισμούς, δείκτες έγκαιρης προειδοποίησης και περιοδική επανεκτίμηση της αποτελεσματικότητας των δικλίδων ασφαλείας. Τα πρότυπα ISO 31000, ISO 37001 και ISO 37301 προσφέρουν χρήσιμη μεθοδολογική καθοδήγηση, χωρίς να υποκαθιστούν τις νόμιμες αρμοδιότητες των φορέων. Το ζητούμενο δεν είναι η δημιουργία περισσότερων μητρώων κινδύνων και διαδικασιών αντιμετώπισης τους, αλλά η μετάβαση σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα πρόληψης, δημοσιονομικής ανθεκτικότητας και θεσμικής λογοδοσίας, που υποστηρίζει τεκμηριωμένες αποφάσεις και ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Δημοσιονομικοί κίνδυνοι: η διάσταση που δεν πρέπει να απουσιάζει
Για έναν δήμο ή δημόσιο οργανισμό, ο κίνδυνος δεν εξαντλείται στο ενδεχόμενο παράβασης μιας διαδικασίας. Περιλαμβάνει υστέρηση εσόδων, υπερβάσεις δαπανών, συσσώρευση ληξιπρόθεσμων υποχρεώσεων, αστοχίες στην εκτέλεση έργων, συμβατικές δεσμεύσεις με μελλοντικό κόστος και απώλεια χρηματοδότησης. Η αξιολόγηση οφείλει να περιλαμβάνει σενάρια πίεσης, εκτίμηση ταμειακών αναγκών και παρακολούθηση αποκλίσεων από τον προϋπολογισμό. Μια δαπάνη μπορεί να είναι νόμιμη, αλλά να μην είναι δημοσιονομικά βιώσιμη. Αντίστοιχα, μια σύμβαση μπορεί να έχει ανατεθεί ορθά, αλλά οι τροποποιήσεις, οι παρατάσεις ή οι πληρωμές της να δημιουργούν νέους κινδύνους.
Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία για τη διαφθορά
Η Οδηγία (ΕΕ) 2026/1021 για την καταπολέμηση της διαφθοράς, που τέθηκε σε ισχύ στις 31 Μαΐου 2026, ενισχύει το ευρωπαϊκό πλαίσιο πρόληψης και αντιμετώπισης της διαφθοράς. Προβλέπει, μεταξύ άλλων, μέτρα πρόληψης, εθνικές στρατηγικές και τομεακές αξιολογήσεις κινδύνων. Η γενική προθεσμία μεταφοράς στο εθνικό δίκαιο είναι η 1η Ιουνίου 2028, με ειδική προθεσμία την 1η Ιουνίου 2029 για συγκεκριμένες υποχρεώσεις αξιολόγησης κινδύνων και στρατηγικής. Δεν πρόκειται για αυτόματη επιβολή ενός ενιαίου μητρώου σε κάθε δήμο· η κατεύθυνση, όμως, είναι σαφής: οι κίνδυνοι διαφθοράς χρειάζονται συστηματική, τεκμηριωμένη και τομεακά προσαρμοσμένη αντιμετώπιση.
Από την εκ των υστέρων διαπίστωση στην πρόληψη της απάτης
Δημόσιες συμβάσεις, απευθείας αναθέσεις, επιχορηγήσεις, αδειοδοτήσεις και διαχείριση δημοτικής περιουσίας απαιτούν εξειδικευμένη χαρτογράφηση κινδύνων ακεραιότητας. Η αξιολόγηση προμηθευτών, οι έλεγχοι σύγκρουσης συμφερόντων, η παρακολούθηση του πραγματικού δικαιούχου όπου επιτρέπεται, οι ασφαλείς δίαυλοι αναφορών και η προστασία από αντίποινα συνιστούν κρίσιμες δικλίδες ασφαλείας. Ο έλεγχος πρέπει να καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο μιας σύμβασης: σχεδιασμό, διαγωνισμό, ανάθεση, εκτέλεση και πληρωμή. Η πρόληψη δεν αρχίζει όταν διαπιστωθεί ζημία, αλλά όταν σχεδιάζεται η διαδικασία.
Δεδομένα, τεχνητή νοημοσύνη και λογοδοσία
Η διασύνδεση αξιόπιστων δεδομένων και η χρήση αναλυτικών εργαλείων μπορούν να αναδεικνύουν ασυνήθιστες πληρωμές, επαναλαμβανόμενες αναθέσεις ή πιθανή τεχνητή κατάτμηση συμβάσεων. Ένα προειδοποιητικό σήμα, όμως, δεν αποτελεί απόδειξη απάτης. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υποστηρίζει τον εντοπισμό, όχι να μεταφέρει σε έναν αλγόριθμο την ευθύνη της κρίσης. Απαιτούνται εξηγήσιμα αποτελέσματα, ίχνος ελέγχου, προστασία δεδομένων και σαφής ανθρώπινη εποπτεία.
Η επόμενη ημέρα για Δημόσιο και ΟΤΑ
Χρειάζεται μια κοινή γλώσσα κινδύνων, εκπαίδευση στελεχών, ενεργός ρόλος της διοίκησης και συνεχής παρακολούθηση της εφαρμογής των μέτρων. Η συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα μπορεί να προσφέρει τεχνογνωσία, χωρίς να θολώνει τις γραμμές ευθύνης. Η ουσία της μεταρρύθμισης συνοψίζεται σε τρεις λέξεις: πρόληψη, δεδομένα, λογοδοσία. Η διαχείριση κινδύνων δεν είναι μια ακόμη υποχρέωση συμμόρφωσης· είναι εργαλείο δημοσιονομικής ανθεκτικότητας, θεσμικής ακεραιότητας και δημιουργίας δημόσιας αξίας. Γιατί η πραγματική αξία της διαχείρισης κινδύνων δεν βρίσκεται στην καταγραφή των κινδύνων, αλλά στην ικανότητα της δημόσιας διοίκησης να τους προβλέπει, να τους προλαμβάνει και να προστατεύει αποτελεσματικά το δημόσιο χρήμα.
Η μετάβαση από τη συμμόρφωση στην πρόληψη και από τον κατακερματισμένο έλεγχο στην ολοκληρωμένη διακυβέρνηση αποτελεί επένδυση στην αποτελεσματικότητα του κράτους και, κυρίως, στην εμπιστοσύνη των πολιτών.
